अन्ना स्टिर : एक दोहोरी कलाकार
नेपाली भाषा | English Version
मगलवार, ३ता अगष्ट २०१९ (गते श्रावण, २०७६), भ्यानकुवर विसी, क्यानाडा।
सररे, भ्यानकुवर बिसी, क्यानाडामा क्यानफ्याकस को ‘नेपालदिन’ मनाउने क्रममा कलाकार सर्जकको रुपमा आमन्त्रित नेपाली लोक दोहोरी गायिका तथा पेशाले सह प्रध्यापिका डा. आना स्टर संत मानकाजी ‘ज्येना’ पञ्जिनीएर कम पत्रकारले लिएको अन्तर्वार्ता :
आनाजी, नमस्कार तथा आलोहा (Aloha),
सर्वप्रथम त परिछय वाटै शूरु गरौ, ल? (जन्मेको गाम, हाल काम गरेको ठाम, पढाइ गुनाइ (शैक्षिक योग्यता), अनि अभिरुचीहरू वारे छोटकरी वर्णन गरि दिनू हुन्छ, कि?
मेरो जन्म टेक्सासको डेल रिओमा भएको थियो, जहाँ मेरो बुवा वायुसेनामा हुनुहुन्थ्यो, र म क्यालिफोर्निया र विस्कन्सिनमा हुर्कें। अब, म होनोलुलुको हवाई विश्वविद्यालयको एशियाली अध्ययनको उप-प्रध्यापक भएर काम गर्दैछु।
मैले विस्काउन्सिनको लरेन्स युनिभर्सिटीमा मेरो बीए (२००२) को लागि म्यूजिक र धार्मिक अध्ययन पढें, र न्यु योर्कको कोलम्बिया युनिभर्सिटिमा मेरो एमए (२००५), एमफिल (२००६), र पीएचडि (२००९) को लागि संगीत र मानव शास्त्र (एथ्नोम्युजिकोलोजी) पढें। त्यस पछि यु के को अक्सफोर्ड र नेदरल्याण्ड्सको लेडेन युनिभर्सिटीमा 'पोष्टदक' भएर काम गरें।
२०१७ मा मैले मेरो शोधग्रन्थ र धेरै वर्षको 'फलो-अप' अनुसन्धानमा आधारित एक पुस्तक प्रकाशित गरें: सिंगिंग अक्रस डिभाइड्स: नेपालमा संगीत र घनिष्ठ राजनीति (अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेस)। यस पुस्तकले एसियाली अध्ययनका लागि एसोसिएसन फर एसियाली अध्ययन बाट दक्षिण एसियामा लेखेको उत्कृष्ट पुस्तक भएर २०१९ बर्नार्ड एस कोहन पुरस्कार जित्यो।अहिले, नेपालमा प्रगतिशील र क्रान्तिकारी गीतहरूमा नयाँ पुस्तक लेख्दैछु, र यस बिषयमा एउटा फिल्म पनि बनाउँदैछु।
तपाइले नेपाली लोक दोहोरी जस्तो कठिन विधामा विध्यावारिधी नै जर्नु भएको भनन् सुनिन्छ र शायद तपाई नै एसमा सर्व प्रथम हुनुहुन्छ होला पनि (नभए विदेशी मूलको त पक्का नै सर्वप्रथम नै हुनुहोला)। सो दौरानको घतलाग्दो कथा-ब्यथा वा नाली-बेली वारे केहि भन्नु पर्दा? (प्रेरणाको स्रोत, कुन शिक्षण संस्ञानमा कति सालमा शुरु गरी कहिले पुरा गर्नु भयो, र, यति टाढा अमेरिका बाट कसरि छांजो पांजो मिलाउनु भयो?)
धेरै नेपाली र विदेशीहरू छन्, जसले दोहोरी र नेपालमा भेटिने अन्य प्रकारका कुराकानीको रूपमा गाउने गीत विधामा विद्वान् काम गरेका छन्। मैले गरेको अनुसनधानबाट पहिलो पीएछडी र पुस्तक हो जुन लोक दोहोरी क्षेत्रको दुबै परमपरागत चलन र व्यावसायिक संगीत क्षेत्रको सम्बनध समेट्छ।
मैले २००० मा नेपालमा अध्ययन गर्न थालें, स्कूल अफ इन्टरनेसनल ट्रेनिङको नेपाल अध्ययन कार्यक्रमको विद्यार्थीको रूपमा। लोक दोहोरीमा रूची राख्न भन्दा अघि म धेरै पटक नेपाल आएको थिएँ, बाँसुरीबादक भएर पप र फ्यूजन ब्यान्डमा बजाएको थिएँ, र धर्म, शास्त्रीय संगीत, र लोक संगीतको बारेमा केहि छोटो अध्ययन गरेको थिएँ। २००४ र २००५मा, पीएचडीको शीर्षकमा निर्णय गर्न खोज्दा, म संगीत र भाषाको बिषयमा केहि अध्ययन गर्न छाहन्थें। नेपाल फर्केर काठमाडौं र नारायणघाटमा पनि दोहोरी रेष्टरेन्टहरूमा वृद्धि देखेको थिएँ। म उत्सुक भएँ, र एकजन बाँसुरीबादक साथीलाई आफुले काम गर्ने दोहोरी साँझमा लैजानु भनें। त्यहाँ पुग्दा, मैले देखें: गायक गायिकाले ततकलै गीत निकालेर एक अर्कालाई कसरि गीतमै कुराकानी गरेर जिसकाउन्थें। रेस्टराँहरूले शहरको माझमा एउटा रमाईलो गाउँको बाताबरण बनाउदै गरेको देखें। मैले देखें, व्यावसायिक लोक दोहोरी क्षेत्रले कसरि यस्ता ग्रामीण क्षेत्रका चलनहरूलाई राष्ट्रियतासंग जोडदै थियो, र दोहोरीले गाउँ र शहरका फरक प ृष्ठभूमिका मानिसहरूलाई संगै एकै ठाउमा ल्याए। त्यसैले, मैले महसुस गरें कि मेरो पीएचडीको लागि अध्ययन गर्न यो एक उर्वर विषय हुन्छ होला। यो सबै कुर यसरि सुरू भएको हो।
अध्ययन सम्भव बनाउनलाई, म अमेरिका फर्केपछि र परिक्षा सिद्धिएपछि, अनुदानको लागि आवेदनहरू दिएँ। भाग्यमानि भएँ; २००६-२००७मा फुल्ब्राइट-हेज र सामाजिक विज्ञान अनुसन्धान परिषदबाट अनुदान प्राप्त भयो। त्यसपछि २००७-२००८मा P.E.O. सिस्टरहुड र कोलम्बिया विश्वविद्यलयबाट अनुदान प्राप्त भएर अर्को एक बर्षको लागि मेरो बसाई विस्तार गरें।
नेपालको राष्ट्रिय भाषाको म एक फुछे अभियन्ता को नाताले सोध्नु पर्दा तपाईलाई नेपाली भाषा अरु भाषा (भनौं अंग्रेजी) को तुलनामा कस्तो लाग्छ र यो पारङ्खंति अवस्थासम्म आइपुग्दाको अनुभव अलिकति बताइदिनु हुन्छ कि? अनि, सो विध्यावारिधी शोधग्रन्थको विषय चाहि के थियो र सो को गुरु को र सहपाठीहरु को को हुनुहुन्थ्यो?
मैले धेरै अन्य भाषाहरू अध्ययन गरेको छु तर तीमध्ये मलाई नेपालीसंग सबैभन्दा ठूलो स्नेह भयो। दोहोरीको सोध-खोज सुरू गर्न भन्दा पहिले नै मैले ६ बर्षको लागि नेपाली भाषा सिकिरहेको थिएँ। २००० मा स्कूल फर इन्टरनसनल ट्रेनिङको नेपाल अध्ययन कार्यक्रम बाट धेरै राम्रो भाषा शिक्षण पाएको थिएँ। त्यसपछि विस्कान्सिन िश्वविद्यालयमा बुधेन्दर जोशी र प्रो. गौतम वाज्रचार्यसंग नेपाली सिकें, र मंजुल नेपालसंग भाषाको ट्युसन लिऐँ। यो सबै औपचारिक प्रशिक्षणले मलाई भाषा सिक्ने राम्रो आधार दियो। २००५ देखि मलाई नेपाली भाषामा कुनै औपछारिक निर्देशन पाएको छैन, तर मलाई लाग्दछ कि मेरो भाषा क्षमता अझै बढ्दै गइरहेको च जब म नयाँ गीति बिधाहरू सिक्छु, र नयाँ बिषयहरूमा साहित्य पढ्ने र छलफल गर्ने क्रममा बढ्दै गइरहेको छु। मैले भर्खरै ग्लोबल ट्रान्सलेशन इन्स्टिछ्यूटबाट एउटा कोर्स लिएँ र औपचारिक रूपमा नेपाली-अंग्रेजी प्रमाणित अनुबादक भएँ।
मेरो सोध प्रबङधको शिर्षक यो थियो: 'गीतको विनिमय: नेपाली लोक दोहोरीको प्रस्तुतीमा बसाई सराई, लिङ्ग, र राष्ट्रियता'। मेरा सल्लाहकारहरू आरोन फक्स र आना मारिया ओचोआ थिए जो दुवै अमेरिकामा संगीत अध्ययन गर्ने मानवशास्त्रविद् हुन्। मेरो शोध प्रबंध समितिमा अन्य इतिहासकार अनुपमा राव थिए जसले भारतमा जाति र लिंगको इतिहास अध्ययन गरेका थिए। नेपालमा प्रेम पत्र र साक्षरता सम्बन्धी प्रख्यात पुस्तक लेख्ने मानवविज्ञानी लौरा अहरन; र एथ्नोम्यूजिकोलिस्ट एलेन ग्रे, जसले पोर्चुगलमा दुखका गीतहरू अध्ययन गर्दछन्। कोलम्बियामा मसंग पढ्ने समूहमा अरू तिन जन थिए, जसमध्ये कोही पनि नेपालमा अनुसन्धान गर्दैनन्; नेपालमा नै मसंग एकै चोटि अनुसन्धान गरेका मानव शास्त्रीहरू पीटर ग्रैफ, सारा स्नेइडरमन, र अमान्डा स्नेलिंजर थिए।
छाखलाग्दो विषय त के भने संगीत शास्त्र सम्बन्धित अन्य विधाहरु (जस्तै: गीत लेखन, गायन, गीति नाटक, वाद्यवादन, मुक्तक, शायरी, पप गीत, र्याप, आदि) नभइ लोक दोहोरीले तपाईलाई कि तपाईले लोक दोहोरीलाई टुना मुना लगाएको हो? अनि लोक दोहोरी विधा नेपालको मात्रै मौलिक विधा भन्न मिल्छ कि अन्यत्र देशहरुमा पनि छन जस्तो लाग्छ?
दोहोरी गीतमा यि कारणले रूछि राखें: कुराकानीको गीत सुन्न र गाउन रमाईलो लाग्यो, र लैंगिक, जातिया, राष्ट्रियाता, र बसाई सराई सम्बन्धि मुद्दाहरू यस लोक दोहोरी क्षेत्रमा यति प्रमुख देखे कि यस्ता गीत र यस क्षेत्रबाट हाल नेपालको परिवर्तनको बारेमा सिक्न एउटा उत्तम मौका जस्तो देखिन्थ्यो। अन्य विधामा रूची राखिहाल्छु! बिगत ६ बर्षमा म प्रगतिशील र क्रान्तिकारी गीतको बारेमा एउटा फिल्म बनाउदैछु, र ति गीत मध्ये धेरै विधा र शैलीहरू पाईन्छ। यो फिल्म माओवादी क्रान्तिकारी कलाकार खुसीराम पख्रिनको बारेमा हो र यसलाई ‘Singing A Great Dream' भनिएको छ।
यो सत्य हो कि नेपाली दोहोरी केवल नेपालीहरु बीचमा पाइन्छ, तर यो भनेको कुरा मात्र हो कि विस्कॉन्सिनको प्रसिद्ध डोर काउन्टी चेरी केवल ढोका काउन्टीमा भेट्टाउन सकिन्छ। साचो त हो, तर अन्य ठाउँमा हन्य चेरी पनि भेट्टाउन अबस्य सकिन्छ। विश्वभरि धेरै प्रकारका कुराकानीको रूपमा गाउने गीत भेट्टाउन सकिन्छ। अमेरिकामा केहि प्रख्यात विधाहरू हुन सालसाको 'सोन' जुन प्राय: पुरूषहरू बिच गाइन्छ, र बोलिभिया र पेरूका बिभिन्न ग्रामीण परम्परामा 'कप्लास', जसमा पुरुष र महिलाहरू नेपाली दोहोरीमा जस्तै एक अर्कालाई जिस्काएर गीत गाउँछन्। नेपालको नजिकै, तिब्बतमा, चीनको केहि प्रान्तहरूमा, भारतका विभिन्न भाउहरूमा, र दक्षिन-पूर्वी एशियाका देशहरूमा समान गायन परम्पराहरू छन्। अहिले नै सम्झिन सक्ने यिनिहरू हुन!
पढाई पुरा भएपछि सर्वप्रथम लोक दोहोरी प्रस्तुति कहिले, कहा र को संग मिलेर प्रस्तुत गर्नु भयो र सो को झनुभु कस्तो रह्यो?
मेरो पहिलो दोहोरी प्रस्तुती अनुसन्धान गर्दा गर्दै भएको थियो, पछि होईन। २००६को दशाईको बेलामा लम्जुङको एउटा गाउँमा भएको थियो। मेरो पुस्तकको अध्याय २ मा सम्पूर्ण कथा भन्छु। त्यसपछि मैले कुनै दोहोरी साँझमा अरू ग्राहक पाहुना जस्तै गरि गीत गाएँ। र त्यसपछि, मञ्चमा मेरो पहिलो दोहोरी प्रस्तुती २०६३ (२००७) वालिङ महोत्सवमा देवि प्रसाद अर्यालसंग भयो। साह्रै रमाईलो थियो!
तपाईलाई आजसम्म सबभन्दा मन परेको दोहोरी गीत, कार्यक्रम तथा कलाकारहरू बारे केहि भन्नुपर्दा?
दोहोरीको मुटु रिकर्डिङ भन्दा प्रत्यक्ष प्रस्तुती हो, त्यसैले मलाई सबैभन्द मनपर्ने गीत साथीहरूसंग गाउने, मन बाट निकाल्ने गीत हो। रिकर्डिङहरू मध्ये, मलाई पुरानो गीत गाउँसहरमा लम्जुङ दर्बार मनपर्छ। र, तेलिभिसन कार्यक्रममा मलाई कृष्ण काँडेलले चलाउनुहुने एबिसि तेलिभिसनको इन्द्रिणी मन पर्छ। सबैभन्दा मन पर्ने गायक वा गायिका छैन!
नेपाली लोक दोहोरी क्षेत्रको भुत, वर्तमान र भविष्य वारे छोटकरी टिप्पणी गर्नु पर्दा?
ततकलै शब्द बनाउने कुराकानीको रुपमा गाउने गीत, लोक दोहोरी र सबै प्रकारका जुहारी गीत समेतेर, नेपाल भरि र सीमाना पारिका लामा लामा इतिहासहरू छन्। विभिन्न भाषा र परम्पराहरूमा दोहोरी वा जुहारी गीत पाउँछ: तामाङ सेलो, तिब्बेती ला शेय, लिम्बु भाषामा गाउने पालम, आदि। गोरखाली सेनाका सिपाहीहरूले हिमाली क्षेत्रका अन्य भागमा गीत सिकेर र आफ्नै शैलीमा गाएर नेपालमा बिगत दुई सताब्दीमा बाग्लुङ्गे झ्याउरे गीतको विकासको बारेमा लेखेको छु। र, मेरो पुस्तकमा, मैले १९८०को दशकमा नेपाली राज्याले लोक दोहोरी प्रतियोगितामा पोखरा वरपरका पहाडि क्षेत्रमा लोकप्रिय भएको दोहोरी गाउने शैली प्रयोग गरेर यहि शैली देश भरि नै लोकप्रिय बनाएको थियो भन्ने इतिहास लेखेको छु। र, यस दशकमा, म्यूजिक नेपालले लोक गीत रिकर्ड र प्रचार-प्रसार गर्न थाल्यो, र तिनीहरूको पहिलो दोहोरी एल्बमहरू, 'खोला पारि निरमाया' र 'पानको पात', यति सफल भए कि लोक दोहोरी रेकर्ड गर्ने चलन शुरु गराए। १९९० को दशकमा नयाँ रेकर्डिङ कम्पनीहरूले दोहोरी क्यासेट बिक्रीमा निर्भर हुन थाले, र नया एफएम स्टेशनहरू लोक दोहोरी क्यासेटका लामो गीतले एयरटाइम भर्नको लागि पनि निर्भर हुन थाले। यी सबै कुराले देशको चारैतिर लोक दोहोरी फैलाउना र जनतालाई परिचित गर्न मद्दत पुर्यायो। र, चासो राख्नेहरू पौराखी भए, र कोहि कोहि व्यावसायिक रूपमा पनि संलग्न हुनमा चासो लिए।
काठमाडौंमा पहिलो दोहोरी रेस्टुरेन्ट सुन्धाराको पुकर थियो जुन १९९८मा खुल्यो। गायक र वाद्यवादाक जसले पुकारमा शुरू गरे सबै नाम चलेका भए: तिनीहरूमध्ये राजू परियार, बद्री पंगेनी, र शर्मिला गुरुङ आदि छन्। २०००को दशकमा, जुनअवधिमा मैले प्रारम्भिक अनुसन्धान गरें, जहयुद्ध र ग्रमीण क्षेत्रका आर्थिक चुनौतिहरूले काठमाडौं र विदेशमा बसाइ सर्ने वृद्धि भयो, र दोहोरी रेष्टुरन्टहरूले एउटा स्थान ओगटे। ग्रमीण क्षेत्रका रमाईलो मेला जस्तै वातावरणको प्रतिनिधित्व गरे, आफ्नो गाउँ फर्कन नसक्नेहरूको लागि। दोहोरी रेस्टरन्टको 'बूम'को शिखरमा काठमाडौंमा करीव ८० वोटा रेस्टरन्ट थिए। ६०० भन्दा बढी प्रदर्शनकर्ताहरू तिनमा काम गरे, र त्यसको तिन गुणा वेटर, कुक, र अन्य स्टाफहरू। २००७ मा मैले यस क्षेत्रको डेमोग्राफिक सर्वेक्षण गरेको समयदेखि आज सम्म काठमाडौंमा दोहोरी रेस्टराँहरूको संख्या करिव ४० भएको छ, जुन संख्य घते पनि धेरै रेष्टुरन्टहरू नै छन्!
नेपाल र विश्वभरि रेकर्डि उद्योगमा डिजिटलाइजेशन पछि एकदमै ठूलो परिवर्तन भएको छ, र दोहोरी गीत निर्माण गर्नु पहिले जस्तो सस्तो छैन र लगानीमा त्यति धेरै मौद्रिक प्रतिफल छैन। फ्यानहरूले YouTube मा नि:शुल्क भिडियोहरू अपेक्ष गर्छन्; पहिले क्यासेट रोयल्टीमा निर्भर भएका कलाकारले कसरि जीविका बनाउन सक्छन्? व्यावसायिक लोक दोहोरी कलाकारहरू अहिले गीत र भिडियो रेकर्ड गरेर मिडियामा आइरहन कोशिस गर्छन, र जिविका चाहिं प्रत्यक्ष प्रस्तुती बाट कमाउन खोज्छन्। त्यसैले, महोत्सव महोत्सवमा घुमेर नेपाल र विदेशमा प्रस्तुती दिन्छन्। डिजिटाइजेशन पछि, यस क्षेत्रको चुनौति के हो भने कलाकारहरूलाई राम्रो जिविका यापन गर्न र लोक दोहोरीको परम्परागत जीवनशैली र संगीत शैलिहरू कायम राख्ने तारिका खोज्नु हो। रक्ष गर्नु पर्छ: मादल, खैजडी, बाँसुरी, सारङ्गीका साथ चाडबाडमा र जतिबेला पनि साथी-संगी संग रमाउने; वाद्यवादक संगै मञ्चमा दोहोरी प्रस्तुती दिने परम्परा; र उच्च स्थरियाका रिकर्डिङ र भिडियो मार्फत परम्परिक गीति स्वरुपहरूलाफ नयाँ शैलिका साथ साथै
मलाई के कुराले आनन्दित तुल्याउँछ भने, यो सबै परिवर्तनमा, साधारण मनिसहरूले गीत गाईरहन्छन्। मलाई लाग्छ कि यो लोक दोहोरीको मुटु नै हो। गाउँबाट शहर र बिदेश तिर बसाइ सरेकोले दोहोरी गाउने ठाउँहरू फरक भए, तापनि एङ्गल्यान्डको कुनै कोठाभित्र वा नेपालको कुनै बनमा बसेर गीत गाउँदा यस्तो गीति कुराकानीबाट उस्तै मित्रता र माया-प्रेम सिर्जना गर्न सक्दछ, ठाउँमा जति मतभेद भए पनि। मलाई लाग्छ, नेपालीहरूले आफ्नो गीत-संगीतको सम्पदालाई--लोक दोहोरी र अरु सबैलाई पनि--मुल्य दिनु र प्रोत्साहान गर्नु पर्छ।
नेपालमा हालसम्म यो विधामा संलग्न ब्यबशायिक गायक गायिकाहुर कति जति होलान, शुरुका दिनहरुमा को को थिए र हालनवोदितहरु को को हुन? अनि तिनीहरू दध्ये तपाईलाई मनपर्ने चाहिङ को को हुन? तपाईलाई यो क्षेत्रमा आउन मदत, सहतोग, हौसल्ला प्रादान गर्नेहरुका नाम सम्झनु परे?
मेरो २००७को तथ्यांकले देखाउँछन् कि त्यति बेला काठमाडौंका दोहोरी रेष्टरन्टहरूमा ६०० देखि ७०० जना प्रदर्शनकर्ताहरू कार्यरत थिए। मलाई लाग्दछ, व्यावसायिक लोक दोहोरी क्षेत्रमा कार्यरत प्रदर्शनकर्ताहरूको पनि यो आंकडाले एउटा राम्रो अनुमान हो। सबै जनाले रेष्टरन्टमा काम नगरेपानि, दोहोरी साँझ तालिम केन्द्र जस्ता छन् जुन रातीको रेष्टुरन्ट प्रस्तुतीबाट थप स्टुडियो र कज्सर्ट प्रस्तुतीमा सर्न सक्छन जब कलाकार भएर बाच्ने क्षेमता बिकास गरेका छन्।
पहिलेका ठूला लोक गायकहरू प्रय: कविको रूपमा चिनिएका छन् अहिले, किनाकी तिनीहरूका गीत अडियो प्राव्रिद्धिको सट्टा कलम र कागजले रेकर्ड गरिएको थियो; मुख्य उदाहारण अलि मिया हो। २० औं शताब्दीका नेपालका सबैभन्दा प्रख्यात लोक कविको रूपमा सम्मानित, उहाँ एक उत्कृष्ट दोहोरी गायकको रूपमा पनि चिनिनुहुन्थ्यो। अहिलेको व्यावसायिक लोक दोहोरी क्षेत्रको शुरूवात गर्ने ब्यक्तिहरू ४ दशक अगाडिको लोक दोहोरी प्रतियोगिताहरूको व्यावस्थापन गर्ने र भाग लिने मानिसहरू हुन। प्रतियोगिता र त्यसको नियम रचना गर्ने कुमार बस्नेत, गणेश रसिक, र अन्य कलाकारहरू, शरदचन्द्र शाहको निर्देशनमा। शाह प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने खेल्कुद परिषदको अध्यक्ष थिए। प्रतियोगितामा प्रारम्भिक सहभागीहरु जो अहिले दोहोर क्षेत्र मा सक्रिय र प्रमुख रहन्छन् कोमल ओली, प्रजापति पराजुली र पवित्रा घर्ती लगायत अरु कलाकारहरू पनि छन्।
प्रख्यात नयाँ गायकहरु आज प्रकाश सपुत र शान्ति श्री परियार, र अधिक स्थापित पशुपति शर्मा, रामजी खण्ड, देवी घरती, जमुना राणा, र धेरै अन्य शामिल छन् - तर सीमित छैन। रीता थापा मगरले रोइला र थाडो भाका जस्ता परम्परागत विधाहरूको उच्च-गुणस्थरिया भिडियोहरू उत्पादन गर्दछ। राजु परियारको प्रत्यक्ष दोहोरी जोसंग गाए पनि अझै शीर्ष गर्न कठिन छ। मलाई सबैभन्दा मनपर्ने कोहि छ भनेर म भन्न सक्दिन--माया गुरुङ जस्ता मेरो मिल्ने साथीहरू हुन्छन्; शर्मिला गुरुङ जस्ता स्वर मनपर्ने तर कहिल्यै त्यस्तै स्वर अनुकरण गर्न नसक्ने; र देवी घर्ति जस्ता मैले गायान शैलीबाट सिक्न चाहनेहरू छन्।
मलाई यो बाटोमा सहयोग गर्नेहरू असंख्य छन्। ती मध्ये कोमल वली, प्रजापति पराजुली, दुर्ग रायामाझी, माया गुरुङ, रीता थापा मगर, कुसुम गुरुङ, गणेश गुरुङ, राजकुमार रायामाझी, बद्री पंगेनी, शर्मिला गुरुङ, बिमा कुमारी दुरा, राजू परियार, शिला आले, राम कुमार सिंह, खार्काबुडा मगर, कृष्ण गुरुङ, र अन्य धेरै। मलाई सहयोग पुर्याउने संस्थाहरूमा लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपाल, लोक दोहोरी व्यावसायिक संघ, म्युजिक नेपाल, रेडियो नेपाल, सात मुहाने दुउनली तमु समाज लगायत अन्य मित्रहरू, विश्वविद्यालयहरू, र अनदान दिने संस्थाहरु पनि।
क्यानाडाको प्रस्तुति के यो पहिलो हो अनि यहाँ आइ यहाँको चर्चित गायिका सष्मा प्रधान ज्यु संग मीत लगाउने कार्यक्रमले कस्तो अनुभूति भइरहेछ?
यहाँ प्रस्तुती दिन र अर्को चर्चित गायिका र वहाँको समुदयसंग अझ घनिष्ठ सम्बनध सिर्ना गर्न आमन्त्रित हुन पाउन मलाई ठुलो सम्मानको कुरा हो।
कुन छाहिं सजिलो र रमाइलो – पढाउन कि गाउन?
बिल्कुलै फरक कुरा हो! तर प्राध्यापक हुनुमा मलाई मनपर्ने कुरा स्थानिया अनुसन्धान हो, र गीत गाउनु त्यस अनुसन्धानको सबभन्दा रमाईलो कुराहरूमा पर्दछ।
हाल सम्म आयर रंगमञ्चमा कति जति कार्यक्रम प्रस्तुत गर्नु भयो, र बिशेष गरी विदेश भ्रमण गर्दाको वखत वाद्यवादन सामाग्री तथा दोहोरी गायक कलाकाहरुको कसरी चांजो-पांजो मिलाउनुहुन्छर विशेष के के मा ध्यान दिनु पर्ने रैछ? अनि, यस्ता कार्यक्रमहरूको प्रस्तुती क्रममा घटित रोचक घोचक (सकारात्मक र नकारात्मक) पक्ष वा अन्य अविस्मरणीय प्रसंगहरू हामी संग वाडी छुडी गर्नु पर्दा?
मैले नेपाल, बहरैन, बेलायत, नेदरल्याण्ड्सर अमेरिकामा धेरै पटक प्रस्तुती गरेको छु; मैले गणना गरेको छैन। तर, गएको बर्षमा म १० महिना नेपाल बसें, र हरेक महिनामा ४-५ वोटा प्रस्तुती दिएँ। धेरै जसो दोहोरी गाउनु र त्यसमा बाजा बजाुनु मलाई प्रस्तुतीको लागि बोलाउनेहरूको आफ्नै संस्कृतिमा पर्दछ। त्यसैले उनिहरुले आफैले अनुभवी वाद्यवादकहरूको समूहको ब्यबस्था गर्छन र कम से कम एकजना दोहोरी गाउने पुरुषलाई आमन्त्रित गर्छन्, कहिलेकाही एक भन्दा बढिलाई।
दोहोरी विधाको चकलाग्दो कुरा तत्कालै गीत निकाल्ने कुरा नै हो। सबै दर्शकले रुचाउने गायक-गायिकाको कुराकानी बाहेक, गाउने र बजाउने व्यक्तिहरू बिच संगीतिक अन्तर्क्रिया आवश्यक पर्दछ। वाद्यवादकलाई थाहा हुनु पर्दछ: कहिले रोक्ने, कहिले सुरु गर्ने, र गायक-गायिकालाई कसरी सुरु गर्ने र रोक्ने संकेत दिने। कम्तिमा एकजना मादल बजाउने, र आदर्शमा दुईजना, केहि अन्य ढोलक वा ड्रम प्याद जस्तो टक्करको बाजा, र हार्मोनियाम, बाँसुरी, वा सारङ्गी जस्ता भाका-माधुर्य बजाउने बाजा पनि कम्तिमा एक वोटा चाहिन्छ राम्रो दोहोरी प्रस्तुती दिनको लागि। दोहोरी गाउनेहरुलाई आफ्ना गीत बनाउनलाई समय चाहिन्छ; त्यसैले ट्र्याक सित दोहोरी नै गाउन कठिन हुन्छ। ट्र्याकले राम्रो गीत मनमा आउनको लागि पर्खदैनन्! त्यस्तो भएको हुनाले जब दोहोरीमा बजाउने अनुभवी वाद्यवादकहरू छैनन्, र अन्य व्यावसायिक लोक दोहोरी कलाकारहरू पनि छैनन्, मलाई बाजा नभिकना दर्सकहरूसंग दोहोरी गीत गाउन सजिलो लाग्छ र खुशी हुन्छु!
चाखलाग्दो कथाहरूको बारेमा, सकारात्मक र नकरात्मक: मेरो मनपर्ने कार्यक्रमहरू मध्ये गएको जेन्युएरीमा इन्द्रेणी कार्यक्रममा गाउन पाउदा साह्रै रमाइलो लागेको थियो। मैले कृष्ण कँडेलसँग गाउँदा र नेपाली संगीतमा रुचि राख्ने विदेशी कलाकारहरूलाई प्रदर्शन गर्न मद्दत गर्दा रमाईलो भएको थीयो। तर मेरो मनपर्ने लोक दोहोरी गीत र अन्तरक्रिया कार्यक्रम पछि हुन्छन्, कलाकारहरू बिच जब आ-आफ्नो मज्जाको लागि गाउदैछन्। त्यतिखेर नै हो सबैभन्दा अर्थपूर्ण र सुन्दर गीतहरू निस्किने ।
सबभन्दा अप्ठ्यारो क्षणहरू मध्ये, म भर्खरै शुरू गर्दै भएको थियो। स्याङ्ग्जाको एउटा महोत्सवमा, म 'तोरी हरीयो' भन्ने गीत गाउन लागेको थिएँ। खस गरि तेहि नाम भएको धेरै गीत छन्। मैले गीतको नाम भनेपछि वाद्यबादकले अर्को गीत बजाए। के भइरहेको छ मलाई थहा नै थिएन, अनि म गाउँदै गरिरहें जबसम्म उनिहरूले बिल्कुल भिन्न ताल बजाएको महसुस गरें! मैले त्यो गीत केवल एक टुक्क गाएपछि समाप्त गरें!
यो गायकी पेशामा सफलता हासिल गर्न के के (१, २, ३) गर्न जरुरी ठान्नुहुन्छ र यो पेशा चुस्त दुरुस्त राख्न रिहाज तथा अन्य के के भूमिका हुन्छ र तपाईले कसरि निर्वाह गर्ने गर्नुहुन्छ? अनि समग्र यो क्षेत्रलाई बढी आकर्षक र पेशामूलक बनाउन के के अझ गर्नु पर्ने जस्तो लाग्छ?
कुनै पनि राम्रो गायकले ताल, सुर, र आफ्नो गीति विधाको गहिरो ग्यान हुनु पर्दछ। आवश्य, यसलाई धेरै प्रकारको अभ्यास जरुरी छ, मञ्चमा र मञ्च बाहिर, अरुसंग र एक्लै। कलाकार भएर बढ्नको लागि अरुको प्रस्तुती सुन्नु पर्दछ र त्यसबाट सिक्न सक्ने क्षमता हुनु पर्दछ, आफ्नतो विधाको चलन र परम्पराको गहिरो ज्ञान प्रापत गर्नु पर्दछ, र नया चिझहरू प्रयास गर्नु आवश्यक पर्दछ। तर, पुँजीवादी संगीत बजारमा, व्यावसायिक सफलता प्रया पैसा र मार्केटिङमा अधिक निर्भर गर्दछ, वास्तविक कलात्मक क्षमतामा भन्दा।
नेपाली लोक संगीतको क्षेत्रलाई अझ राम्रो बनाउन, मलाई लाग्छ दुईवटा कुरा हुनुपर्छ।
पहिलो बच्चाहरूको लागि संगीत शिक्षा हो। बच्चाहरूलाई स्कूलहरूमा सबै प्रकारको संगीतको संपर्कमा राख्नुपर्दछ, र अनौपचारिक शिक्षाको लागि विभिन्न अबसारहरू दिइनुपर्छ। यसमा औपचारिक संगीत पाठ देखि लिएर घरमा रेकर्दिङसंग नाच्ने, साथीहरूसंग गाउने बजाउने सम्म सबै सम्मिलित छ। औपचारिक संगीत शिक्षणले बिद्यार्थीहरूलाई विभिन्न प्रकारका लोक गीत संगीतको परिचय र आधारभूत संगीतिक बुझाई दिनु पर्दछ। यसले विद्यर्थीलाई विभिन्न प्रकारका संगीत सिक्न सुरुवात बिन्दु दिन्छ, र यो सन्देश पनि पठाउँदछ कि लोक संगीत महत्वपुर्ण छ।
दोस्रो कुरा कि हो भने, उद्योगले लोक संगीतको मूल्य देखाउन जारी राख्नुपर्दछ। लोक दोहोरी भनेको मानिसले गाउन मन पराउने गीत हो--केवल उपभोग सुन्नको लागि मात्र होईन। यो ग्ल्यामर र नाउलोपनमा यत्तिको केन्द्रित हुन हुदैन कि साधारण मानिसहरूलाई गीत गाउन उाह्रो हुन्छ! एकजन गायकको गीतले यो कुरा देखाउन सकिन्छ। प्रकाश सापुतका दोहोरी ब्याटल १ र २ जस्ता विधाको फ्युजन गर्ने गीत राम्रा छन्, र त्यस्तै बोला माया जस्ता छोटो फिल्म जस्ता भिडियो भएका सन्देशमुलक गीत राम्रा छन्। तर यी गीतका साथ-साथै, र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, लोक दोहोरीलाई गालबन्धी जस्ता गीत चाहिन्छ--नयाँ गीतहरू जो सामान्य मानिसहरू, आफैमा लोक गीतका लोक जीवन जिउनेहरू, पनि गाएर रमाउन सक्छन्। र गाउँको जीवनमा गीत गाएर रमाएको देखाउने भिडियो पनि गीतसंग आयो भने अझ राम्रो हुन्छ।
उसै त भनिन्छ नि गीत संगीतको अलौकिक शक्तिले, भोक प्यासै मेटाइदिने, पानी पार्ने देखि लिएर मनपर्ने जोडि समेत जुराइदिने गराइ दिन्छन रे। झन त्यसमाथी पनि लोक दोहोरी जस्तो सशक्त रशिक गीतहरू जहाँ प्रेमालापी भावनाले ओत प्रोत भई वैंशले कुतकुत्याइएका एक से एक मीठा तिखा शबदरूपी वाङणले जुहारी खेलिने हुदा, हायलकायल तथा घायल भइ अन्तत: लगन गांठो समेत कस्छन रे भनेको सुन्नमा आउने गर्छ, यसमा तपाईको अनुभव वा भोगाइ कस्तो रहयो?
मैले धेरै व्यक्तिहरूसँग कुरा गरें जसले दोहोरी मार्फत बिहे गरे, केहि कान्छी र केहि ठूला, तर म भन्दा जेठो। हालसालै मैले एकजना १०३ बर्षकी हजुरआमासंग कुरा गरें। 'मैले गीत गाएर बिहे गरें!' भन्दा खेरि उनको आँखा उज्यालो भयो। दोहोरी प्रतिस्पर्दामा एक अर्काको हात नजिते पनि, आजकाल पनि गीत गाउँदा गाउँदै माया बस्ने, पिरती लाउने कुरा त भइरहन्छ!
अन्तत: जीन्दगी के हो जस्तो लाग्छ, तपाईलाई?
जीवनको अर्थ आफैले सिर्जना गर्ने हो; मलाई लाग्छ, यो जीवनमा यहाँ हुदा, हामी सबबैको जिम्मेवारी हो हाम्रो यो पृथ्वीलाई र एक अर्कालाई ख्याल गरिराख्नु र विश्वलाई राम्रो बनाउनु। मलाई लाग्छ, विश्वमा सुन्दरताको सिर्जना र रखरखाव गर्नु, र यसको चासो राख्नु, चिन्नु, र समर्थन गर्नु महत्वपूर्ण छ। कलाकार हुनु र कलाको समाजिक र संस्कृतिक महत्वको बबारेमा लेख्ने मान्छे हुनु मेरो यी कुरा गर्ने तारिका हुन्।
समग्र नेपाल र नेपाली अनि यो ‘क्यानफयाक्स’ को वारेमा केहि भन्नु पर्दा:
नेपाली गीत सिक्ने, त्यसको बारेमा लेख्ने, र प्रस्तुत गर्ने मौकाहरूको लागि धेरै धन्यवाद छ। म आशा गर्छु कि श्रोताको रूपमा वा मनपरेका विधाहरू आफैले प्रस्तुत गरेर तपाईहरू सबैले गीत-संगीतलाई यस्तो समर्थन गरिराख्नुहुनेछ!
तपाईका भाविकार्यक्रम / योजनाहरू तथा अन्य केहि छुट पुटहरू बारे भन्नु पर्दा? अतिब्यस्तताको वावजुद समइदिनु भएकोमा अन्यवाद।
अरु केहि छैन - धेरै धेरै धन्यबाद!
Any opinion expressed or implied in this NEWSLETTER are solely those of the authors and don't necessarily represent those of CANFACS.
SPECIAL FEATURESMulticultural Art Interaction Festival 2019Mitini: A Unique FriendshipPhoto GalleryList of Honored Participant Guests
ENGLISH ARTICLESA Journey to Nepal Anna Stir : A Dohori Artist
नेपाली रचनाअन्ना स्टिर : एक दोहोरी कलाकार अनुपमाको आकार हटाएर खरो दरो भान्छा भयो : एक प्यारोडीशुख दुख: मुक्तक
Our Community Supporters & SponsorsGreetings from Mha Puja BCA letter of support from Jhigu PalaaRealtors - Real Estate InvestmentAccountants - Business and Personal AccountingInsurance and Investment Advisor